Na początek o początkach

Początki krakowskiej hispanistyki sięgają połowy lat siedemdziesiątych ubiegłego wieku i wiążą się z ekspansją w łonie krakowskiej romanistyki, która pod kierownictwem profesora Zygmunta Czernego oraz profesor Marii Strzałkowej podjęła zainteresowania italianistyczne, hispanistyczne, a później także rumunistyczne. Warto dodać, że oboje jako romaniści pozostawali pod mocnym wpływem kultury hiszpańskojęzycznej. Profesor Czerny jako jej znawca, tłumacz i współpracownik, a także mąż wybitnej tłumaczki "Don Kichota" i "Pieśni o Cydzie" na język polski Anny Ludwiki Czerny, zaś profesor Strzałkowa, studiom nad literaturą hiszpańską, w szczególności zaś literaturą Złotego Wieku, poświęcała się jeszcze przed II wojną światową za namową swoich mistrzów, wybitnych przedwojennych romanistów Stanisława Wędkiewicza i Władysława Folkierskiego. Spod jej pióra wyszedł między innymi opublikowany jeszcze w 1966 roku "Zarys historii literatury hiszpańskiej", a także liczne prace porównawcze z zakresu relacji literackich polsko-hiszpańskich. Do ówczesnej kadry romanistycznej UJ należy zaliczyć także inną wybitną romanistyczną lwowską iberystkę prof. Stefanię Ciesielską-Borkowską, autorkę pionierskich badań wydanych w formie książki "Mistycyzm hiszpański na gruncie polskim". Można więc zaryzykować tezę, że zainteresowania hispanistyczne w chwili powołania do życia nowego kierunku studiów w ramach Instytutu Filologii Romańskiej w 1975 roku były już dobrze ugruntowane. Brzemienna w skutki, jak możemy się dziś, po ponad 4 dekadach przekonać decyzja profesor Marii Strzałkowej wiązała się z zatrudnieniem ówczesnej magistrantki profesor Ciesielskiej-Borkowskiej, romanistki z hispanistycznym zacięciem (jej praca magisterska dotyczyła powojennej recepcji Lopego de Vegi na scenach polskich), późniejszej profesor Teresy Eminowicz-Jaśkowskiej, która mimo niespodziewanej śmierci swojej mentorki w sierpniu 1975 roku, tuż przed uruchomieniem, zarekrutowanego już pierwszego rocznika studiów, podjęła heroiczny trud powołania do życia i utrzymania tego kierunku, jako drugiego w Polsce, po otwartej trzy lata wcześniej iberystyce warszawskiej. Był to czas, jak wspomina profesor Piotr Sawicki (fundator iberystyki wrocławskiej w 1990 roku, towarzyszący Naszej iberystyce w najtrudniejszych momentach) niezwykle trudny, ale i szczególny, z konieczności, ale i ku pożytkowi drzwi krakowskiej hispanistyki otwierały się często dla wybitnych międzynarodowych osobowości hispanistycznych.

Pierwsze lata funkcjonowania

W tych pierwszych latach wykładali tu czasowo kanadyjski hispanista, tłumacz i poeta profesor Florian Śmieja, znawcza dzieł Cervantesa działający w Stanach Zjednoczonych profesor Henryk Ziomek, poeta i tłumacz z Meksyku Jan Zych, czy profesor Gabriela Makowiecka, prekursorka studiów slawistycznych na Uniwersytecie Complutense w Madrycie, autorka kanonicznego kompendium wiedzy na temat stosunków polsko-hiszpańskich na przestrzeni dziejów "Po drogach polsko-hiszpańskich". Dzieło wspomagali także hispaniści rodzimi, na przykład profesor Piotr Sawicki, którego niestrudzonej pracy (a wliczały się w nią regularne nocne podróże między Wrocławiem a Krakowem) dzisiejsza polska hispanistyka zawdzięcza zręby swoich kadr (jego seminarium ukończyli wybitni hispaniści Anna Sawicka, Bożena Wisłocka, Magdalena Pabisiak, Piotr Fornelski, Jerzy Styka, Ewa Nawrocka). Seminaria hispanistyczne prowadzili także późniejsi profesorowie: językoznawcy Witold Mańczak i Stanisław Widłak (z takimi absolwentami jak Jerzy Sławomirski, Renata Bajer-Turlej, Joanna Wilk-Racięska), a także pionierka studiów przekładoznawczych na UJ prof. Jadwiga Konieczna-Twardzikowa, założycielka czasopisma "Między oryginałem a przekładem", do której licznego grona wdzięcznych uczniów i wychowanków, zalicza się doktor Maria Filipowicz-Rudek. Profesor Twardzikowa ma swój ogromy wkład także w powstanie w latach dziewięćdziesiątych trzech nowych hispanistyk: w Akademii Techniczno-Humanistycznej w Bielsku-Białej, na Uniwersytecie Śląskim i w Akademii Polonijnej w Częstochowie, których zaczątki kadr pochodziły z Krakowa. Seminarium literaturoznawcze prowadzi także literaturoznawczyni Teresa Eminowicz (jej seminarzystami byli Beata Baczyńska, Artur Gromczakiewicz, Ewa Kalińska, Rosanna Krzyszkowska-Pawlik), która rozwijała swoją karierę naukową, specjalizując się w hiszpańskiej literaturze dawnej i jej kontekstach, praca doktorska dotyczyła literatury Hiszpanii pierwszej połowy XVII w. Ideały i rzeczywistość w prozie Złotego Wieku (1982), zaś rozprawę habilitacyjną poświęciła hiszpańskiemu romansowi pasterskiemu (1994). Wśród jej ważnych publikacji warto wymienić także monografię poświęconą Baltasarowi Gracianowi, hiszpańskiemu moraliście epoki baroku (2003).

Wyboista droga do rozwoju

Mimo sukcesywnego rozkwitu, w trudnych czasach stanu wojennego nadszedł cios, w 1982 roku Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego zawiesza nabór kandydatów na studia hispanistyczne pod pretekstem niewystarczającej kadry specjalistycznej, co udaje się przełamać dopiero za cztery lata, w międzyczasie władze Instytutu (w tym profesor Urszula Dąmbska-Prokop oraz profesor Anna Drzewicka) umożliwiają chętnym romanistom podwójne studia francusko-hiszpańskie (wśród absolwentów jest między innymi wybitna latynoamerykanistka prof. Nina Pluta-Podleszańska). W roku 1986 nabór na krakowską hispanistykę zostaje wznowiony i pracę w pełnym wymiarze na UJ (tuż po ukończeniu swojej habilitacji) na okres 5 lat podejmuje profesor Piotr Sawicki. 

Pierwszy jubileusz

Jubileusz dziesięciolecia otwarcia studiów hispanistycznych na Uniwersytecie Jagiellońskim zostaje uczczony pierwszą ogólnopolską konferencją naukową polskich hispanistów, która odbyła się w grudniu 1985 roku w Mogilanach. Dzięki staraniom profesor Teresy Eminowicz zjazd, odbywający się w siermiężnych czasach końcówki PRL, staje się ważnym wydarzeniem dla hispanistyki polskiej (do Mogilan udaje się zaprosić prof. Janinę Klave i prof. Jana Kieniewicza), ale także dla krakowskiego środowiska hispanistycznego, które dzięki nawiązaniu bliskich kontaktów z Uniwersytetem w Barcelonie, przez profesora Ramóna Cerdà Massó, rozpoczyna trwający kilkanaście lat okres wymiany profesorów i lektorów. Uniwersytet w Barcelonie zyskuje wykładowców języka i kultury polskiej (misję tę z sukcesem pełnili Teresa Eminowicz, Piotr Fornelski, Jerzy Sławomirski, Anna Sawicka), zaś krakowska hispanistyka otwiera pierwszy w Polsce lektorat języka katalońskiego. Owocem konferencji jest także wydany w 1988 roku tom akt, który daje początek czasopismu hispanistów "Estudios Hispánicos", wydawanemu z powodzeniem później i obecnie we Wrocławiu, gdzie autonomiczny kierunek hispanistyka otwiera się w 1990 roku.

Kierunki rozwoju

Od wznowienia w 1986 roku krakowska hispanistyka prężnie się rozwija, najpierw pod kierownictwem profesor Eminowicz-Jaśkowskiej,  a później znamienitych swoich absolwentek profesor Anny Sawickiej, profesor Ewy Nawrockiej, doktor Marii Filipowicz-Rudek, a obecnie prof. Ewy Stali. Wyznaczone u zarania istnienia krakowskiej hispanistyki wektory rozwoju są dzisiaj z powodzeniem kontynuowane. Warto je tutaj wymienić. Przede wszystkim rozwój naukowy dążący niezmiennie ku wskazanym przez tradycyjne kierunki filologiczne celom, wzbogacanym o interdyscyplinarne wyzwania współczesności: mamy obecnie silne grono literaturoznawców, hiszpańskich i latynoamerykańskich (profesor Nina Pluta-Podleszańska, doktor Adriana Jastrzębska, doktor Maria Filipowicz-Rudek) oraz mocny zespół językoznawców różnych specjalności (profesor Ewa Stala, profesor Andrzej Zieliński, doktor Agata Komorowska, doktor Małgorzata Jędrusiak, doktor Marta Pawłowska, doktor Marta Wicherek). Ważnymi kierunkami badań i kształcenia studentów są ścieżki przekładoznawcza (doktor Maria Filipowicz-Rudek, doktor Ewa Palka, doktor Xavier Farré), rozwijana w różnych ujęciach oraz dydaktyczna (doktor Ewa Palka, magister Sergio Balches , magister Teresa Sikora, magister Renata Turlej, doktor Pablo Sabater Cuevas, magister Laura Bonilla Cuadrado). Ta ostatnia ścieżka wydaje się szczególnie istotna, jeśli weźmiemy pod uwagę niesłabnącą ekspansję języka hiszpańskiego w polskich szkołach podstawowych i średnich. 

Katalonia i Galicja

Jeszcze naszej fundatorce profesor Eminowicz zawdzięczamy drugi wektor działalności: otwarcie krakowskiej Iberystyki na wielokulturowość Hiszpanii i bogactwo językowe Półwyspu Iberyjskiego. Dzięki jej staraniom, i późniejszemu merytorycznemu wsparciu profesor Anny Sawickiej od 1986 roku nieprzerwanie wykładany jest na UJ język i kultura Katalonii (od 2020 działa Pracownia Studiów Katalońskich), zaś w roku 2001, w ramach umowy z Rządem Galicji, do życia powołano Centrum Studiów Galicyjskich (drugie w Polsce po ośrodku warszawskim założonym w 1997 roku), oferujące zajęcia z języka i kultury galicyjskiej, kierowane przez doktor Marię Filipowicz-Rudek. Obie jednostki promujące romańskie kultury mniejsze Półwyspu Iberyjskiego organizują spotkania naukowe, publikują i popularyzują wiedzę o tych „narodowościach historycznych” Hiszpanii. Obie sekcje prowadzą swoje strony internetowe.
Centrum Studiów Galicyjskich w Krakowie wraz z bliźniaczym centrum warszawskim zorganizowało w 2006 roku I Ogólnopolską konferencję "Języki i kultury mniejszościowe Półwyspu Iberyjskiego w studiach polskich", której owocem jest tom Policromía (2007) zbierający doświadczenia początkujących lektoratów języków katalońskiego, baskijskiego i galicyjskiego w całej Polsce. W Krakowie powstał też podręcznik do języka galicyjskiego dla studentów polskich ("A gaita galega", 2011) oraz dwa numery monograficzne "Studiów Iberystycznych" (2003, 2006) zadedykowane kulturze i literaturze Galicji.
Lektorat kataloński, a w późniejszym okresie także Pracownia Studiów Katalońskich prowadzi prężną działalność naukową i popularyzatorską. W 2007 roku, dla uczczenia dwudziestolecia lektoratu katalońskiego miała miejsce konferencja "Primeras Jornadas Catalanas", w tym samym roku opublikowany został także "Almanach kataloński". Od 2020 roku Pracownia organizuje Interdyscyplinarne Sympozjum Katalonistyczne, odbyły się już dwie edycje tego ważnego wydarzenia konsolidującego katalonistów polskich różnych dyscyplin naukowych. Pracownia jest także organizatorem nagrody dla młodych tłumaczy literatury katalońskiej imienia Edwarda Porębowicza.

Kolejne jubileusze

Dbamy o nasz wizerunek na zewnątrz, ukoronowaniem kolejnych jubileuszy były ważne międzynarodowe konferencje, konsolidujące środowisko hispanistyczne i promujące polską hispanistykę na świecie: na trzydziestolecie w 2005 roku "Retos del hispanismo en la Europa Central" (zorganizowaną przez profesor Teresę Eminowicz) i na czterdziestolecie naszego istnienia "La hispanidad multicultural vista desde Cracovia" w ramach cyklicznych konferencji "Encuentros", odbywających się pod egidą Polskiego Stowarzyszenia Hispanistów (zorganizowaną przez profesor Ewę Nawrocką).

Ku przyszłości

Dzisiaj jesteśmy bardzo aktywnym zakładem, pracownicy uczestniczą w wielu kongresach i warsztatach na świecie, publikujemy w Polsce i zagranicą, w naszym gronie jest kilku wybitnych, nagrodzonych wielokrotnie tłumaczy literatury między innymi Anna Sawicka i Xavier Farré, czym się szczycimy. Współpracujemy intensywnie z bliźniaczymi kierunkami na wiodących polskich uniwersytetach, ale i z instytucjami kultury takimi jak Instytut Cervantesa czy Instytut Ramóna Llulla. Zachowując we wdzięcznej pamięci naszych mentorów dokładamy wszelkich starań, aby dialog pomiędzy kulturą polską oraz ogromnym i zróżnicowanym światem Iberii i Ameryki Łacińskiej trwał i rozwijał się jak najlepiej ku obopólnemu pożytkowi.

Opracowanie: doktor Maria Filipowicz-Rudek